Павлодар облысының білім беру басқармасы, Шарбақты ауданы білім беру бөлімінің

«Абай Құнанбаев атындағы жалпы орта білім беру мектебі» КММ
КГУ «Средняя общеобразовательная школа имени Абая Кунанбаева» отдела образования Щербактинского района, управления образования Павлодарской области

Ата-аналар үшін маңызды.

Ашуланғанда қатарласын түйіп қалатын, ата-ананың сөзін соңына дейін тыңдамай есікті тарс жауып кетіп қалатын, үлкендерге айқайлап жауап беретін балалар бар. Бұл агрессияға жата ма? Агрессияның алдын алудың жолдары қандай?                      

ПСИХОЛОГТАР НЕ ДЕЙДІ?

Ашу, ашулану – эмоциялық сезімнің бір түрі. Мысалы, қуанғанда бала дауыстап күледі, алақайлап секіреді, жүгіреді. Дәл сол сияқты ашуланғанда да бала эмоциясын әртүрлі әрекетпен көрсетеді. Бұл қалыпты. Бірақ ата-ана балаға ашуды қалай сыртқа шығаруды, ашу қысқанда өзін-өзі қалай ұстау керектігін үйретуі керек. Жалпы кез келген эмоцияны қалай «қорыту» керектігін бала білуі тиіс. Әрине, бұл жерде тәрбие үлкен рөл ойнайды.

«Тәрбие басы – талбесік» деп бекерге айтылмаған. Балаға кішкентай кезінен-ақ ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін айтып ұқтырып отыру қажет-ақ. Өйткені агрессивті бала бірден пайда болмайды.

Агрессия біртіндеп қалыптасады. Агрессияның алғашқы белгілері баланың ойыншықтарын сындыруынан, өзі қатарлы басқа баланы (аулада, балабақшада, үйге қонақтар келгенде т.б.) тістеп, тырнап алуынан басталады. Бұндай кезде кейбір ата-аналар «Мінезді бала ғой», «Өскенде ешкімге есесін жібермейді» деп мәз болады.

Әрине, бұл дұрыс емес. Өйткені кішкентай баланың мінез-құлқындағы бұндай әрекеттер ашуланғанда өзінен үлкен адамға былапыт сөз айтып айқайлайтын, өзгенің жағасына жармаса кететін, заттарды қиратып эмоциясын шығаратын агрессивті адамның өсуіне себеп болады.

Тәрбие арқылы ғана агрессияның алдын алуға болады.

Бірақ баланың агрессивті боп өсуіне тек тәрбие әсер етпейді, психологиялық, отбасылық, әлеуметтік және басқа да факторлардың әсері болады. Бұл аталған факторлар баланың мінез-құлқына, айналасындағы әлеммен эмоциональды қарым-қатынасының бұзылуына әсерін тигізбей қоймайды. Әрине, бірден емес, ол біртіндеп әсер етіп, балада агрессияны дамытады.

НЕ ІСТЕУ КЕРЕК?

1) Балаға жастайынан өз ойын, қалауын ашып айтуды үйрету керек. Өйткені кішкентай бала ішіндегісін айта алмағанда, қалауын жеткізе алмағанда онысы бірте-бірте агрессияға айналады. Ата-ана белгілі бір жағдайларда «болмайды» деп бір ауыз сөзбен шектелмей, неге болмайтынын түсіндіріп отыруы қажет. Сонымен қатар, баланың ренішін, көңіл күйінің болмай тұрғанын немесе қуанышын байқағанда себебін сұраған жөн. Өйткені үлкендердің баланың эмоциясын елемеуі де агрессияны тудырушы себептің бірі.

2) Ата-ана отбасындағы атмосфераның жайлы болуын қамтамасыз етуі керек. Ата-ананың бір-бірімен қарым-қатынасы қандай? Олар балалар көзінше жиі ұрыса ма? Әкесі ашуланғанда үстелді тоқпақтай ма? «Агрессия агрессияны тудырады» деген сөзді әр ата-ана білгені дұрыс. Ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасы балалардың мінез-құлқына әсер ететінін және олар ата-анасынан көргенін қайталайтынын есте ұстаған абзал. Баланың мінезі, тәрбиесі өзгеріп бара жатса, ең алдымен ата-ана оны өз іс-әрекетінен іздеп көрсін.

3) Отбасында ата-ананың «Баламен сағат» деген белгілі бір уақыты болуы маңызды. Мысалы, кешкі астан соң баламен бірге бір сағат үй тапсырмасын орындау, ертегі оқу, әңгімелесу. Немесе аптасына бір рет демалыс күнді балаға арнау, онымен бірге түрлі ойындар ойнау. Бала ата-анасымен бірге уақыт өткізгенде көңілді, ұстамды, мейірімді, салмақты боп, бойындағы агрессия «емделеді». Ал ата-анасының назарынан, махаббатынан тыс қалған сайын балада агрессиялық мінез-құлық, қырсықтық, қыңырлық өрши түседі.

4) Тәрбиелеу стиліңізді өзгертіңіз. Тым қаталдық, қатаң жазалармен қорқыту және тым еркелету, айтқанын орындай беру де баланың агрессиясын тудырады. Сондықтан тәрбиеде қаталдық пен жұмсақтықтың таразы басы тең болғанын қадағалаңыз. Сондай-ақ әкесі тәртіпсіздігі үшін баласына ұрысқанда шешесі перзентінің сөзін сөйлеп жақтауы да дұрыс еместігін есте ұстаңыз. Бұл баланың психикасына кері әсерін тигізеді.

5) Баланың агрессиясын ауыздықтауға тәрбиелік әдіс-тәсілдеріңіздің күші жетпей жатса, арнайы маманға апарыңыз. Психологпен немесе психотерапевтпен психокоррекциялық жұмыстар жүргізу қажет.

Орта буын оқушыларына арналған психологиялық сабақтың өткізілуі жөнінде мәлімет.

Балаларды адамдардың мейірімді істерін тани білуге, мейірімділік пен қатыгездікті ажырата білуге үйрету. Балалардың «мейірімділік», «қатыгездік» сөздеріне түсініктерін қалыптастыру, мейірімділікке, рақымдылыққа тәрбиелеу мақсатында 2024 жылы 8-қазанда мектепте орта буын оқушыларымен «Мейірімділік пен қатігездік» тақырыбында психологиялық сабақ өткізілді. Сабақ барысында оқушылар «Мейірімділік пен қатігездік» туралы түсініктерін кеңейтіп «Мына өмірде мейірімділік көп пе, әлде қатігездік көп пе?» деп сұраққа өз пікірлерін білдіріп, екі опқа бөлінді. Қатігездік көп дегендер, өз позицияларын, мейірімділік көп дегендері өз позицияларын қорғады.

Оқушылар қатыгездік пен өшпенділіктің неден туындайтыны туралы психолог әңгімесін тыңдап, қатігез болмау үшін жүректі қалай тазалап отыру туралы кеңестерін тыңдады. Сабақ соңында постер салды, қағаз ортасына жүрек салып, позитивті жүректен шығатын жағымды қасиеттерді жазды.

Сонымен қатар, өмірде позитивті болып жүрудің маңыздылығын түсінді. Барлығы өмірде қатігездікке қарағанда мейірімділіктің көбірек екендігін мойындап, позитивті ойда болды. Қатігез іс- әрекеттердіңдің аз болса да «салмағының» ауыр екендігін түсінді.

Өткізілген күні: 10.10.2024ж

Мақсаты: оқушылардың буллингке байланысты түсініктерін кеңейте отырып, кез-келген қатігездіктен бойларын аулақ ұстауға шақыру. Мәселелерді дұрыс шешуге дағдыландыру.

«Буллинг немесе қатігездік әрекеттер кімге қажет, оны болдырмаудың жолдары қандай?» тақырыбында 10-сынып оқушыларына психологиялық сабақ ұйымдастырылды. Мақсаты: оқушыларды буллингке байланысты түсініктерін кеңейте отырып, кез-келген қатігездіктен бойларын аулақ ұстауға шақыру. Кикілжің жағдайлардың булингтен айырмашылығын түсіндіріп, мәселелерді эмоционалдық интеллект деңгейінде шешуге үйрету. Сол үшін әр адамның бойынан табылатын ұлттық құндылықтар мен жеке қасиеттерді: бір-біріне деген құрмет, позитивті ерік, өзін-өзі басқару, жауапкершілік, шығармашылық, адалдық, шешім шығара білуді дамыту маңыздылығын түсіндіру. «Ашу- дұшпан, ақыл-дос» қағидасын ұстануға шақыру.

Оқушылар сабақ барысында «Буллинг, кибербулинг деген не, алдын алу» слайдтары арқылы ақпарат алды. Буллинг пен кикілжің (конфликт) жағдайларының айырмасын білді. Жағдаяттық тапсырмаларды талдады.

Сабақ соңында сауалнаманың жалпы нәтижелерімен танысып, сұрақтарды талқылады. Сабақ «Көзқарас» тренингімен аяқталды.

«Білім беру ұйымдарында буллингтің алдын-алу. Бірлесіп қарсы тұрайық»

Семинар мақсаты: сынып жетекшілеріне буллингтің алдын-алу бойынша іс-шаралардың тиімді жолдарымен  таныстыру және буллингтің алдын-алу стратегияларын меңгеруге ықпал ету.

Міндеттері:

1. Мектепте буллингтің алдын-алу «ДосболLike»  бағдарламасын еске түсіре отырып, жандандыру;
2. Мектепте буллингтің алдын-алуға байланысты команданың мүшелерімен таныстыру.
3. Буллингтің алдын-алу бойынша 2024-2025 оқу жылына белгіленген  іс-шаралардың тиімділігін арттыру

 Әдістері: проблемалық жобалау, көрнекі аудио-бейне сүйемелдеуді пайдалану, оқытудың интерактивті әдістерін қолдану, тренинг элементтерін қолдану  

         Жоспар

1. «Мен қандай адаммын». Әрбір сынып жетекшісі ақ параққа өзінің ерекшеліктері туралы жазып, автопортретін жасайды. Ата-жөнін жазады. Психолог жинап алады. Ортаға шығып оқиды. Басқалары кім екендігін анықтау қажет
2. Семинардың мақсат, міндеттерімен таныстыру. «АДАМНЫҢ ҮЙЛЕСІМДІ ДАМУЫ ҰЛТТЫҚ ИНСТИТУТЫ» ұсынған слайд-презентация негізінде «БУЛЛИНГ  ЖӘНЕ  КИБЕРБУЛЛИНГ: АЛДЫН  АЛУ  ӘДІСТЕРІ  МЕН КҮРЕСУ  ЖОЛДАРЫ» тақырыбы бойынша интерактивті дәріс
3. «Бала көңілі» бейнеролигін көру. Өз пікірлерін айту. Қорытынды жасау
4. Тәжірибелік бөлім. 3 топқа бөліну. «Жәбірлеуші» (агрессор), «Жәбірленуші» (құрбан), «Бақылаушы» позицияларын талдау. Топтарға әр позиция бойынша таратпа қағаздар таратылады, онда сол позиция өкілдеріне кеңестік-ескерпелер жазылған. Әр топ сол позициялар туралы айтып, постер жасайды.
5. «Буллинг» әлде «Конфликт». Әр түрлі кейстер ұсынылады. Әр топ әр жағдайлар бойынша буллинг пе, әлде конфликт пе ажыратып айтып берулері керек
6. «Оқушылар арасында буллингтің орын алу жағдайы» сауалнаманың қорытындысы бойынша жасалған анализбен таныстыру

Қолданылатын кейстер:

1-кейс. Арман үй тапсырмасын көшіру үшін рұқсатсыз Дауреннің дәптерін алды. Дәурен ашуланып, Арманды ренжіте бастады. Төбелес басталып, екеуі де үйлеріне бет-ауызы көгеріп барды. Келесі күні Арман мен Даурен бір-біріне ренжіп, сөйлеспеді. Тағы бір күннен кейін олар татуласып, бұрынғыдай сөйлесе бастады.

2-кейс. Орта мектеп оқушысы Қанат екінші сыныптың оқушысы Дидардан ақша алды. Қанат мектеп қақпасының сыртында камера жоқ жерде Дидарды күтіп, бұтаның түбіне итеріп жіберіп, қорқытып, ақша талап етті. Екінші сынып оқушысы ата-анасына бұл шабуыл жөнінде айтудан қорықты, ақша жоғалттым деп өтірік айтты. Бұдан былай Қанат мен Дидар көріскен емес.

3-кейс. Карима Мадина деген сыныптасын ұнатпайды, сондықтан ол таныстарын Мадинаның өмірін бұзуға көндірді. Карима көпшілікке арналған телеграм-арнасын құрды, онда сыныптастары сыртқы келбетін, мінез-құлқын, хоббиін және отбасын сынайды. Мадина қасында болған кезде де дауыстап қайталайды. Сонымен қатар, сыныптастары спорттық киім ауыстыратын бөлмеде оның киімдерін жасырды және асханадағы түске аста тамақ салынған табағын айналдырып жіберіп әзілдеген болды. Мұндай жағдай бес айға созылады, Мадина мектепке барудан бас тартады.

Жауаптар:

1-кейс. Бір реттік төбелес. Мысалдағы жағдай буллинг емес, өйткені қақтығыстың нақты себебі болды және ол тез аяқталды. Қақтығыста күштер тең деп айтуға болады. Егер тіпті бір тарап екінші тараптың біршама күшті екенін сезсе де, ол қолдау тауып, өз мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді. Егер де бір бала екінші (немесе бүкіл сыныпқа) қарсы тұра алмаса, онда ол қорлау.

2-кейс. Эпизодтық шабуыл бұл жағдайды қорқыту деп те атауға болмайды, өйткені жүйелілік жоқ. Қанат ақшаны жалғыз өзі  бір рет және де жасырын түрде алып кетті. Сондай-ақ, орта мектеп оқушысының ақшаны алу мақсаты болғаны маңызды. Қорқытушы (буллер) үшін мақсат емес, процесс маңызды.

3-кейс. Сыныптас қыздар арасында ойластырылған қастандық бар және бұл жағдай – нағыз буллинг, өйткені бұл жүйелі түрде бірнеше айға созылған. Бұл жәбірлеушілердің материалдық мақсаттары жоқ. Олар бұл процестен ләззат алады

Семинар өткізілуі жөнінде мектеп инстаграмына сілтеме https://www.instagram.com/p/DAq7OajtB4E/?igsh=b3p1a29wamVnZjk=

1. Тоқта және ойлан: өз әрекеттерің мен басқаларға тигізетін зардабың туралы түйсінуге тырыс.
2. Көмек сұра: жағдайды түсіну үшін мұғаліммен, ата-анаңмен немесе сенетін ересек адаммен сөйлес.
3. Кешірім сұра және түзел: егер сен біреуді ренжіткен болсаң, кешірім сұра және мінез-құлқыңызды жақсы жаққа өзгертуге тырыс.
4. Өз эмоцияларыңды таны және басқаруды үйрен: осындай жағдайлардың қайталануын болдырмау үшін эмоцияларыңды және мінез-құлқыңды қалай басқаруға болатындығы туралы білуге тырыс.
5. Шешім қабылда: осы секілді оқиғаны болдырмас үшін, өзіңді қоршаған ортаға позитивті өзгерістерді енгізуге тырыс.

1. Өзіңді жоғалтпа! Басында агрессорға мүлдем көңіл аудармауға тырыс. Бұл әрекет агрессор сенің буллингке/жәбірлеудің құрбаны болуға бейім екеніңді тексеру кезінде іске асады. Егер агрессор әрекет жасап, саған фмзикалық тұрғыда күш қолданса бұл әдіс іске аспайды.
2. Мүмкін болса, агрессордан аулақ жүруге тырыс. Агрессор әдетте саған шабуыл жасайтын, адамдар аз жүретін орындармен жүрмеуге тырыс. Ересек адамдарға, әсіресе сенімді адамдарға, мұғалімдерге жақын бол. Ересек адамдардың болуы агрессорды тоқтата алады. Егер жәбірлеу/буллинг мектепке барар жолда болса, онда мектепке баратын және үйіңе қайтатын кезде басқа жолды таңда.
3. Өзіңе ұнамайтын нәрсе туралы айт! Агрессорға «Тоқта», «Доғар», «Стоп» деген нақты сөздерді қолданып, оның әрекетінің саған ұнамайтынын жеткіз.
4. Екінші бір адамға сенің жәбірлеп жатқаны туралы ескерт, дабыл қақ. Бұл туралы өзің сенім білдіретін мұғаліміңе, ата-анаңа, мектеп директорына немесе Буллингке қарсы топ мүшесіне ескерт.
5. Сенім білдір. Есіңде сақта, буллинг – сенің кінәң емес. Көмек пен қолдауға жүгінуден қорықпа.

Мәселенің бар екенін мойында. Егер сен біреудің үнемі ренжігенін байқасаң, онда бәрі өздігінен шешіледі деп күтуге болмайды. Мәселені мүмкіндігінше тезірек шешуді бастау маңызды.

1. Өзің сенетін ересек адамға оқиға туралы баянда: ата-анаң, сынып жетекшіңе, мұғалімдеріңнің біріне немесе мектеп психологіне жүгін. Егер сен оларға жүгінуге қысылсаң, онда сен оқиға туралы хат жазып, хатты сенім жәшігіне сал.
2. Егер сен біреудің ренжіткенін көрсең, кедергі болуға тырыс. Жәбірлеу/буллинг жағдайында сен өзіңе қауіп төндірмеуің керек, бірақ егер сен жәбірлеу/буллинг жағдайына куә болсаң, онда дереу кедергі жасап, оқиғаны тоқтату маңызды. Егер сен мұны өзің жасай алмайтыныңды білсең немесе сезсең – айналаңдағы ересектердің көмегіне жүгінуің керек.
3. Агрессорға жәбірлеудің/буллингтің жаман әрекет екенін және се оны қолдамайтыныңды түсіндір. Жәбірлеу/буллинг – бұл басқа адамның қадір-қасиетін төмендету мақсатында адам құқықтарының бұзылуы екендігін ескерту жеткілікті. Бұл үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік көзделген.
4. Буллинг құрбанына қолдау көрсет. Сыныпта болып жатқан жәбірлеу/буллинг оқиғаларына қарсы екеніңді көрсет әрі қолдамайтыныңды түсіндір.
5. Басқаларға үлгі бол. Қазір сенің сыныбыңда мәселелер болуы мүмкін. Мысалы, балалар бір-бірімен дос болғысы әрі араласқысы келеді, бірақ оны қалай дұрыс жасау керектігін білмейді. Біреу екінші бір адамды ренжітіп көңіл көтеруге, өздері ұнатпайтын балаға қарсы бірігуді шығарған. Өзіңнің әрекетіңмен дос болу, қарым-қатынасқа түсу, жай ғана білім алу күн сайын агрессия мен жағымсыз эмоцияларға ұшырауға қарағанда әлдеқайда жақсы екенін көрсет. Ал оны тек бір-біріңе құрметпен қараған жағдайда ғана көрсете аласың.

       Психогигиенаны сақтамау психикалық бұзылыстарға (психическое расстройство) әкеледі. Тұлғалық дамуға, өмірден өз орныңды табуға кері әсерін тигізеді. Қарым-қатынастарда қиындық пен кедергілер пайда болады. Психогигиена дегеніміз – бойды улы ойлардан аулақ ұстау. Жағымды эмоцияны өзің туындатып, сезініп, бақылап, реттей алу. Біз көбінесе жақсы сезімді бізге басқалардың сыйлағанын күтеміз. Осы сырттан күтетін жағымды эмоциялар мен сезімдерді өзіміз жандандыруды, жаңартуды, байытуды және шығаруды ойламаймыз. Әрине оны балалық шақта қалыптастырса, сол кезден бастап отбасында психогигиена ұстанса,  онда психикалық бұзылыстардың көпшілігінің алдын алуға болар еді. Сондықтан балаға отбасында эмоциялық қолдау, түсіну, көмек көрсету аса маңызды. Психологиялық саулық - адамның өз потенциалын жүзеге асыра алуы. Өмірлік жағдайларда, стрестерге қарсы тұра алу қабілеті. Нәтижеге бағытталған әрекеті. Тұрақтылық. Өз «менін» ұғыну. Өзіне және өз психикалық әрекеттерінің нәтижелеріне сыни көзқараспен қарай алу. Жағдайлардың ықпалына төтеп бере алу. Өмірін жоспарлап, мақсаттарына жетуде іс-әрекетін басқара алу қабілеті. Өмірдің түрлі жағдайларына сәйкес әрекеттерін, мінез-құлқын басқарып, өзгерте алуы. Психикалық сау, ішкі бағдары дұрыс жандар өмірге ғашық болады. Өзін жақсы таниды. Өмірді тек ақылмен ғана емес, сезіммен, интуициямен басқара алады. Өз құндылықтарын біледі. Өзгенің де ерекшеліктерін құрметтейді. Эмоциялық, физикалық, ақыл ой және психикалық үйлесімде жайлы өмір сүреді. Ескеретін жайт, өмірдің барлық жағдайында психикалық саулықты сақтай алатын абсолют адам жоқ. Алайда оны өз ішкі тұсбағдары ретінде қалыптастыруға болады. Ішкі тұсбағдарға ие болу дағдысы қалыптасқан адам өзіне де, өзгеге де экологиялық жолмен келісімде тұлғалық дамуға қол жеткізе алады. Ресурсты қалпын сақтай алады.

Психологиялық жағынан толықтай сау деп қандай әйелді айта аламыз?

      Жалпы, психологиялық саулық - бұл адамның өз потенциалын жүзеге асыру, өмірлік ситуацияларды шеше алу қабілеті болуы және қоғамға пайдалы әрекеттер жасай алуы. Психикалық сау әйел - өзін-өзі танитын, жан дүниесін түсінетін, өз қажеттіліктері мен қалауларын білетін, өзіне қамқорлық жасай алатын өз өміріне жауапты тұлға. Яғни, өміріне қауіп төндіретін, ішкі қайшылықтар мен сыртқы кедергілерден арылуға әрекет жасайтын ішкі тірегі орныққан ересек жан. Мұндай әйел - саналы ана, салиқалы жар болуға қол жеткізе алады.

 Соңғы кездері психологтар адамның жеке шекарасы туралы жиі айтып жүр. Біздің қоғамда бұл нәрсе жиі бұзылады. Жалпы жеке шекараны қалай қорғау қажет? 

        Жеке шекара жайлы біліп қана қою аздық етеді. Өз шекараңды сақтау, қорғау және нығайту керек. Жеке шекара қазақы психологияда бар, қатаң сақталатын, құрметпен қарайтын дүние еді. Бала дүниеге келгеннен оған ерекше есім қоюдан бастап, әбден тұлға ретінде қалыптасып кеткенше ата-ана, орта тарапынан жан-жақты қолдау болған. Адам өзінің жеке дара тұлға екенін сезініп, табиғаттағы, өмірдегі орнын және шекарасын айқын сезінген. Баланың жас ерекшелігіне байланысты қойылатын шектеулер мен берілетін мүмкіндіктер, отбасылық өмірдегі, туыстық қанынастардағы белгілі нормалар - шекараларды сақтауға көмектескен. Кейін, түрлі тарихи жағдайлар, геноцидтік бағдарламалар нәтижесінде қазақ түсінігінде көптеген маңызды ұғымдар жойылды. Соның ішінде жеке шекара ұғымы да бар. Түп-тамырынан, салт-дәстүрінен, ұлттық дүниетанымынан алыстаған кезде, адамдар дұрыс бағдардан айырылып қалды. Енді көпшілік мұнымен жаңа ұғым сияқты қайта танысып жатыр және жатырқай қабылдайтындар да бар. Жеке шекара адамдарға өзгенің сезімдері, эмоциясын емес, өзінің қалаулары, қажеттіліктері, құлшыныстарына мән беруді қамтамасыз етеді. Мұны Көпшілік түсінігіндегі эгоизммен шатастырудың қажеті жоқ. Керісінше, жеке шекарасы берік адамда сау эгоизм болады және ол басқалардың да шекарасын құрметтей біледі. Ішкі шекараны анықтаудың жолы - қандай эмоциялар бізге қатысты, қайсысы келмейді дегенді білу. Жеке шекараңыздың сау, адекватты екендігінің белгісі - сіз өзіңізді өмірде жайлы, еркін сезінесіз. Мақсатқа жетуді, өмір сүруді арпалыс деп қарамайсыз. Жеке шекарасы бар адам – өзін жеке тұлға деп сезінеді, өз қажеттіліктері мен құндылықтарын біледі, өзгелердікін де сыйлайды, қоршаған ортамен әрекеттесе алады. Өз өмірін бақылауда ұстап, дұрыс талдау жасай алады.