ТАРИХПЕН ТІЛДЕСКЕН ТАҒЫЛЫМДЫ КҮН
Жаздың шуақты күндері балалар үшін тек демалыс пен ойын-сауықтың ғана емес, таным көкжиегін кеңейтіп, рухани толысатын ғажайып кезеңнің де бастауы екені даусыз. Осы орайда Шарбақты ауданындағы Абай Құнанбаев атындағы жалпы білім беру мектебінің жанынан құрылған бейіндік лагерь өз жұмысын мазмұнды әрі жоғары деңгейде жалғастырып, балғындарға ұмытылмас сәттер сыйлап келеді. Бейіндік лагерь бағдарламасының басты мақсаты – оқушылардың бос уақытын тиімді де пайдалы ұйымдастыру, олардың шығармашылық өрісі мен танымдық қабілетін ұштау, сондай-ақ туған өлкенің тарихы мен бай мәдени мұрасына перзенттік мақтаныш сезімін ояту.
Мектеп ұжымы бейіндік лагерь аясында арнайы жоспар түзіп, мектептің 5, 6, 7 және 8-сынып оқушыларын қасиетті Ертіс өңірінің бас шаһары – Павлодар қаласындағы ірі мәдениет пен ғылым ошақтарына танымдық саяхатқа алып барды. Бір күнге созылған бұл сапар балалар үшін жай ғана әдеттегі экскурсия емес, білімнің кәусар бұлағынан сусындаған, тарихтың тірі шежіресімен бетпе-бет жүздескен ерекше рухани керуенге айналды. Кітаптың киелі сөрелерінен басталған соқпақ ғасырлар қойнауындағы құнды жәдігерлер мекеніне ұласып, жасөспірімдердің жүрегінде өшпестей із, терең әсер қалдырды.
Заманауи технологиялар көз ілестірмей дамыған, жасанды интеллект пен гаджеттер дәуірінде өсіп келе жатқан жас ұрпақ үшін кітапхана мен музейдің тәрбиелік маңызын сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Бірі адамзат баласының ғасырлар бойғы жиған ақыл-ой қазынасы мен парасатын аялап сақтаса, екіншісі ұлттың тарихи жады мен мәдени кодтарын келер ұрпақтың санасына сіңіретін алтын көпір іспетті. Сондықтан бұл сапардың мәні де, мазмұны да өзгеше. Тағылымды саяхаттың жоғары деңгейде өтуіне Шарбақты аудандық білім бөлімінің басшысы Дәурен Қалдыбайұлы үлкен қолдау көрсетті. Бұл қамқорлық мектеп ұжымы мен шәкірттердің білімге құштарлығын арттырып, зор қуаныш сыйлады. Ал танымдық экскурсияны «Туған өлкем» және «Шамшырақ» үйірмелері жетекшілері ұйымдастырды.
КІТАП ПАТШАЛЫҒЫНЫҢ КӘУСАР БҰЛАҒЫ
Алғашқы аялдама Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы болды. Киелі білім ордасының табалдырығын аттаған сәттен бастап-ақ балалар өздерін бейне бір ертегілер әлеміне немесе уақыт машинасымен болашаққа сапар шеккендей сезінді. Биік сөрелерде тізіліп тұрған мыңдаған кітаптың жұпары, оқу залдарындағы мүлгіген үнсіздік пен білімге құштар оқырмандардың мәдениеті шәкірттерді бірден баурап алды.
Сапар барысында ақжарма лебізін білдірген облыстық кітапхана басшысының орынбасары Баршагүл Байжанова білім ордасының ауқымы мен мүмкіндіктерін тілге тиек етті. «Бұл кітапхана – бүкіл облыс бойынша ең ірі, ең үлкен руханият ордасы. Мұнда оқырман игілігі үшін арнайы жасақталған 12 бірдей іргелі бөлім жұмыс істейді. Алтын қорда 70 мыңнан астам құнды кітап, мерзімді басылымдар, газет-журналдар жинақталған. Күн сайын қарашаңыраққа 100-ден 110-ға дейін оқырман келіп, білім нәрімен сусындайды», - деді ол. Бұл ретте бейіндік лагерь балаларын танымдық сапарға апаруға кітапханашы Самал Садуқасованың еңбегін ерекше атап өткен жөн. Ол өз сөзінде: «Бүгінгі таңда жас ұрпақтың кітапқа деген ықыласын ояту-біздің басты міндетіміз. Бейіндік лагерь аясында келген әрбір баланың көзінен білімге деген құшатрлықты көрдім. Олар тек кітап қарап қана қоймай, заманауи мүмкіндіктерді де меңгеруге талпынды. Кітапхана тек кітап сақтайтын орын емес, бұл-балалардың шығармашылық ой-қиялы ұшталатын, тұлға болып қалыптасатын үлкен мәдени орталық»-деп ағынан жарылды.
Балалар заманауи электронды каталог жүйесінің жұмысын көріп, қажетті дүниені бірнеше секунд ішінде тауып алуға болатын цифрлық мүмкіндіктерге тәнті болды.
Сирек кездесетін көне басылымдармен танысу саяхаттың әсерлі сәті еді. Бұл ретте Баршагүл Байжанова кітапханада 3030 дана сирек қор кітабы сақтаулы тұрғанын атап өтті. Бұл жәдігерлердің тарихы сонау 1900 және 1907 жылдардан бастау алады. Олардың қатарында жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың 1940 жылы жарық көрген басылымы, сондай-ақ хакім Абайдың 1940-1950 жылдары басылып шыққан алтын таспалы туындылары бар. Баға жетпес жәдігерлер мен журналдарды кітапхана жанашырлары мен көзі қарақты оқырман сыйға тартқан.
Сонымен қатар кітап сақтау қорының басшысы Бақытжан Мұқашева балаларға қазақ прозасында өзіндік өрнегі бар, ауыл өмірін мөлдірете жазған халық жазушысы Сайын Мұратбековтің қолтаңбасы қалған құнды кітапты көрсетті. Стилі бөлек қаламгер бұл туындысын сонау 1977 жылы Павлодар өңіріне жасаған шығармашылық сапарында облыстық кітапханаға өзі сыйға тартқан екен.
Әсіресе, өлкетану және әлем әдебиеті бөлімдері жас саяхатшылардың үлкен қызығушылығын тудырды. Өлкетану бөлімінде Ертіс-Баян өңірінің тарихы, тұмса табиғаты, мәдениеті мен осы топырақтан түлеген ұлы тұлғалар туралы мол шежіре жинақталған. Балалар көне фотосуреттер мен сирек құжаттарды парақтай отырып, Павлодардың қалыптасу кезеңдері жайында бұрын-соңды естімеген мәліметтерге қанықты.
Кітапхана басшысының орынбасары Баршагүл Балтағұлқызы кітапхананың тыныс-тіршілігі мен балалар әлемі туралы:
«Біздің Сәтбаев көшесінде орналасқан бас ғимаратта әр оқырманның өзіндік қызығушылығына сай неше түрлі тақырыпты қамтитын 26 клуб, үйірме мен лектория тұрақты жұмыс істейді. Мұнда жыл сайын мыңнан аса іс-шара — ауқымды конференциялар, жаңа кітаптардың тұсаукесерлері, әсем әдеби кештер, үстел ойындары мен дөңгелек үстелдер өткізіліп тұрады. Бұл шаралардың барлығы балалар мен ересектерге арналған. Луначарский көшесінде екі қабатты балалар кітапханасы орналасқан. Онда бүлдіршіндер мен жеткіншектерге арналған қызықты үйірмелер, шеберлік сағаттары ұйымдастырылған. Мысалы, балалардың логикасы мен шеберлігін арттыратын "Қызыл алма", "Тоғызқұмалақ", "Легостар" (Lego) және ана тілімізді терең меңгертетін "Қазақша үйренейік" сияқты танымдық үйірмелер балалардың шығармашылығын шыңдап келеді», - деді. Мектеп жанынан құрылған арнайы танымдық бағыттағы «Туған өлкем» және «Шамшырақ» үйірмелерінің жетекшілері де осы сапардың маңыздылығына тоқталып, өз ойларымен бөлісті.
«Туған өлкем» үйірмесінің жетекшісі Айнаш Абдугалиева: «Балалардың өз өлкесінің тарихын білуі – отансүйгіштік тәрбиенің алтын діңгегі. Біз үйірмеде теориялық тұрғыда өткен тақырыптарды бүгін облыстық кітапхананың өлкетану бөліміндегі тірі шежірелермен, сирек құжаттармен ұштастырдық. Оқушылардың туған жерге деген перзенттік мақтанышы осындай көрнекі сапарлар арқылы беки түседі».
«Шамшырақ» үйірмесінің жетекшісі Самал Садуқасова: «Біздің үйірме балалардың ішкі шығармашылық әлеуетін ашуға, оларды өнер мен әдебиетке баулуға бағытталған. Кітапханадағы сирек қорлар мен Сайын Мұратбеков секілді ұлы тұлғалардың қолтаңбасы қалған кітаптарды көру балаларға үлкен шабыт берді. Бұл саяхат "Шамшырақ" үйірмесінің мүшелері үшін жаңа шығармашылық туындылар жазуға үлкен серпін беретіні сөзсіз».
Кітап патшалығынан алған әсерін бөліскен 7-сынып оқушысы Алана Бектемирова: «Мен мұндай еңселі де үлкен кітапхананы алғаш рет көріп тұрмын. Әсіресе, жүз жылдан астам тарихы бар сирек кітаптарды суреттен ғана көретін едім, бүгін өз қолыммен ұстап көрдім», – деді таңданысын жасырмай. Шәкірттермен бірге жүрген тарих пәнінің мұғалімі Айнаш Айтбайқызы бұл шараның тәрбиелік жүгі салмақты екенін жеткізді. «Баланың ұлттық құндылықтарға, білімге құштарлығы дәл осындай тікелей кездесулерден бастау алады. Кітапхананың әрбір сөресі – болашаққа, берік ілімге апаратын даңғыл жол», - деді ол.
ҒАСЫРЛАРДАН СЫР ШЕРТКЕН ӨЛКЕ
Күннің екінші жартысында саяхатшылар тобы Г.Н. Потанин атындағы облыстық тарихи-өлкетану музейіне қарай бет алды. Музейдің табалдырығын аттаған сәттен-ақ балаларды сан ғасырлық тарихтың сырлы тынысы мен айбыны қарсы алғандай әсер қалдырды. Іштегі әрбір зал, әрбір жәдігер өткен күннен сыр шертіп, «бізді таны, бізді оқы» деп тұрғандай болды.
Ғасырдан астам тарихы бар бұл музей - бүгінде облыстың ең ірі ғылыми-мәдени мекемелерінің бірі ғана емес, аймақтың бас шежірешісі. Экскурсия жетекшісіиің айтуынша, қазіргі уақытта музей қорында 70 мыңнан астам баға жетпес жәдігер көздің қарашығындай сақталған. Олардың әрқайсысы – өлке тарихының алтын бөлшегі.
Ең алдымен, оқушылар Ертіс өңірінің жануарлар дүниесі мен өсімдіктер әлемі кеңінен таныстырылған табиғат залына саяхат жасады. Өңірде кездесетін сирек аң-құстардың тұлыптары мен табиғат көріністері балалар үшін шағын ғылыми зертхана іспетті. Олар әр экспонатқа үңіле қарап, гид мамандарға өздерін қызықтырған сұрақтарын қойып, тұщымды жауаптар алды.
Археология залына өткенде балалар тіптен таңғалысты. Мұнда ежелгі дәуір адамдары қолданған тас және темір еңбек құралдары, жаугершілік заманның қару-жарақтары, қыш ыдыстар мен нәзік әшекей бұйымдары тізілген. Музейдің білікті гиді балаларға археология ғылымының қыр-сырын түсіндіріп: «Біз бұл заттарды жай ғана суық жәдігер ретінде көрмеуіміз керек. Бұлардың әрқайсысы – ата-бабаларымыздың өркениетінен, мәдениеті мен тұрмысынан хабар беретін тірі тарихи құжат. Археология – үнсіз жатқан тарихты сөйлететін ұлы ғылым», – деп балалардың назарын бұрды.
Музей экспозициясының ішіндеге ең шоқтығы биік, баға жетпес жәдігері – ХІІІ-ХІV ғасырларға, яғни Алтын Орда дәуіріне тиесілі «Бокка» ақсүйек әйелдерінің бас киімі. Оқушылар осынау сирек кездесетін, мәртебе мен байлықтың нышаны болған сән үлгісінің тарихын ерекше ұйып тыңдады. Мамандардың айтуынша, мұндай құнды жәдігерлер бүкіл Қазақстан музейлерінде өте сирек кездеседі, бұл – Ертіс өңірінің мақтанышы.
КӨРНЕКТІ ТҰЛҒАЛАР РУХЫНА ТАҒЗЫМ
Оқушылардың ұлттық санасын сілкіндіріп, отаншылдық рухын асқақтатқан тағы бір бөлім – қазақтың біртуар ұлы тұлғаларына арналған зал. Ғалым Қаныш Сәтбаевтың, археолог Әлкей Марғұланның, қазақ кино өнерінің атасы Шәкен Аймановтың жеке тұтынған заттары мен қолжазбаларын, тарихи құжаттарын көргенде балалардың жүрегін мақтаныш сезімі кернеді. Оқулықтардан ғана оқып, есімдерін жаттап өскен ұлылардың шынайы өміріне қатысты дүниелер балалардың көз алдында тарихты жақындата түсті.
Осы сәтте алған әсерін бөліскен 8-сынып оқушысы Інжу Ілияс: «Осындай ұлы тұлғалардың өз қолымен ұстаған заттарын көргенде тарих бізге өте жақын екенін сезінесің. Олардың да біз сияқты ет пен сүйектен жаралған адам болғанын, бірақ ерен еңбегімен ұлт мақтанышына айналғанын түсініп, соларға ұқсағың келеді», – деп ағынан жарылды.
Сапар соңында тарих пәнінің мұғалімі Айнаш Айтбайқызы бұл экскурсияның негізгі нәтижесін: «Бүгінгі күн оқушылар үшін үлкен тағылым сабағы болды. Олар туған өлкенің тарихын тек кітаптың құрғақ мәтінінен емес, тірі жәдігерлер, көне мұралар арқылы сезінді. Мұндай көрнекілік шараларының жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы өте жоғары», - деп түйіндеді.
РУХАНИ ҚАЗЫНАҒА БАСТАР ЖОЛ
Кітапхана мен музей қойнауына жасалған бір күндік танымдық саяхат оқушылардың жадында мәңгілікке сақталары сөзсіз. Бір күн ішінде олар кітап әлемінің құдіретін сезінсе, музей залынан тарихтың тереңдігі мен ұлттық болмыстың кеңдігін таныды. Саяхат соңында оқушылар өздерінің ризашылық пікірлерін музейдің естелік кітабына ыстық лебізбен жазып қалдырды.
Жас ұрпақтың ұлттық құндылықтарға құрметін арттыратын, оларды отансүйгіштікке баулитын мұндай іс-шаралардың маңызы зор. Өйткені кітап оқыған, өз тарихын танып, өткеніне құрметпен қараған ұрпақ қана елінің жарқын ертеңіне жауапкершілікпен қарай алады. Абай Құнанбаев атындағы жалпы білім беру мектебінің бейіндік лагері аясында ұйымдастырылған бұл сапар оқушылардың рухани дүниесін байытып қана қоймай, елжандылық сезімін еселей түсті. Бейіндік лагерь ұйымдастырушылары алдағы уақытта да балалардың таным көкжиегін кеңейтуге бағытталған осындай тағылымды жобаларды тұрақты түрде жалғастыра бермек.
Құттыбике НҰРҒАБЫЛ
